Denizde Çatışmayı Önleme Kuralları (COLREG 1972): GASM Sınav Rehberi

COLREG 1972 Nedir ve Neden Önemlidir?

Denizde Çatışmayı Önleme Uluslararası Kuralları — uluslararası kısaltmasıyla COLREG 1972 (Convention on the International Regulations for Preventing Collisions at Sea) — denizdeki tüm tekneler için bağlayıcı bir "deniz trafik kanunu" niteliği taşır. Tüzük, gemilerin birbirine nasıl yol vereceğini, hangi fenerleri ve şekilleri göstereceğini, hangi ses ve ışık işaretlerini vereceğini tek bir ortak dilde belirler.

Tüzük, Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) tarafından 20 Ekim 1972'de kabul edilmiş ve 15 Temmuz 1977'de uluslararası alanda yürürlüğe girmiştir. 1960 tarihli önceki çatışma kurallarının yerini almış; özellikle 1967'de Dover Boğazı'nda ilki uygulanan trafik ayırım düzenlerini (TSS) kapsayacak şekilde güncellenmiştir.

Türkiye, Tüzüğe 29 Nisan 1978 tarihli ve 16273 sayılı Resmî Gazete ile taraf olmuştur. Türk iç hukukunda Tüzük metni "Denizde Çatışmayı Önleme Tüzüğü" olarak yer alır.

---

Tüzüğün Bölümleri (A–F Kısımları)

Tüzük toplam 41 kuraldan oluşur ve altı kısma ayrılır. Sınav adaylarının her kuralın ezbere bilmesi beklenmez; ancak hangi konunun hangi kısımda olduğunu bilmek soru tipini hızlıca tanımayı sağlar.

Bunlara ek olarak Tüzüğe bağlı dört teknik ek (Ek-I: fenerlerin yeri ve teknik özellikleri, Ek-II: balıkçı teknelerinin ek işaretleri, Ek-III: ses aletlerinin teknik özellikleri, Ek-IV: tehlike işaretleri) bulunur.

---

Kısım A — Genel Hükümler (Kural 1-3)

Bu kısım tüm Tüzüğün çerçevesini çizer:

• Kural 1 (Uygulama): Kurallar, açık denizlerde ve deniz gemilerinin seyredebildiği bu denizlere bağlı tüm sularda geçerlidir.
• Kural 2 (Sorumluluk): Hiçbir kural; geminin kaptanını, donatanını veya gemiadamlarını, kuralları uygulamada ihmalden ya da denizcilik teamüllerinin gerektirdiği özeni göstermemekten doğan sonuçlardan kurtarmaz. Tehlikeyi önlemek gerektiğinde kurallardan ayrılmaya izin veren "olağanüstü hal" hükmü de buradadır.
• Kural 3 (Genel Tanımlar): "Tekne", "kuvvetle yürütülen tekne", "yelkenli tekne", "kumandasından çıkmış tekne", "manevra yeteneği kısıtlı tekne", "kısıtlı görüş" gibi terimler tanımlanır.

---

Kısım B — Dümen ve Seyir Kuralları (Kural 4-19)

Sınavda en çok soru çıkan kısım budur. Kendi içinde üç bölüme ayrılır.

Bölüm I — Her Görüş Koşulunda Geçerli Kurallar (Kural 4-10)

Bu bölüm, tekneler birbirini görsün görmesin her zaman uygulanır:

• Kural 5 (Gözcülük): Her tekne, görme, işitme ve radar dâhil mevcut tüm araçlarla sürekli ve gereğine uygun bir gözcülük tutmak zorundadır.
• Kural 6 (Emniyetli Hız): Her tekne, çatışmayı önleyecek ve durabileceği uygun bir mesafede durabilecek emniyetli hızla seyreder. Görüş durumu, trafik yoğunluğu, manevra kabiliyeti ve radar varlığı gibi etkenler dikkate alınır.
• Kural 7 (Çatışma Tehlikesi): Çatışma tehlikesi olup olmadığını belirlemek için mevcut tüm araçlar kullanılır. Yaklaşan bir teknenin pusula kerterizi belirgin şekilde değişmiyorsa çatışma tehlikesinin var olduğu kabul edilir.
• Kural 8 (Çatışmadan Kaçınmak İçin Manevra): Manevra erken, belirgin ve kararlı olmalıdır. Yeterli zaman varsa rota değişikliği, yalnız başına en etkili manevradır; küçük ve ardışık değişikliklerden kaçınılır.
• Kural 9 (Dar Kanallar): Dar bir kanal ya da suyolunda seyreden tekne, mümkün olduğunca kanalın sancak (sağ) tarafındaki dış sınıra yakın seyreder. Boyu 20 metreden kısa tekneler, yelkenliler ve balıkçı tekneleri yalnızca o kanal içinde seyredebilen bir teknenin geçişini engelleyemez.
• Kural 10 (Trafik Ayırım Düzenleri): IMO tarafından kabul edilmiş trafik ayırım düzenlerinde seyreden tekne; uygun trafik şeridinde, genel trafik yönünde ilerler ve ayırım hattını/bölgesini elden geldiğince kullanmaz. Trafik şeridini kesmek zorunda kalan tekne, genel trafik yönüne mümkün olduğunca dik açıyla geçer.

Bölüm II — Birbirini Görebilen Teknelerin Davranışı (Kural 11-18)

Bu bölüm yalnızca birbirini gözle görebilen tekneler için geçerlidir (Kural 11). Sınavın "kim yol verir" soruları buradan gelir.

• Kural 12 (Yelkenli Tekneler): İki yelkenli birbirine yaklaşırken rüzgârı farklı bordadan alıyorsa, rüzgârı iskele bordasından alan diğerine yol verir. Aynı bordadan alıyorsa, rüzgârüstündeki tekne rüzgâraltındakine yol verir.
• Kural 13 (Yetişen Tekne): Yetişen tekne, yetişilen tekneye yol verir. Bir tekne, diğerinin kıç omuzluğundan 22,5°'den fazla açıyla (geceleyin yalnız kıç fenerini görebileceği konumdan) yaklaşıyorsa yetişen sayılır.
• Kural 14 (Pruva Pruvaya / Baş Başa Durum): İki kuvvetle yürütülen tekne karşılıklı rotalarda buluşuyorsa, her ikisi de sancağa rota değiştirir ve birbirinin iskele tarafından geçer.
• Kural 15 (Aykırı Geçiş / Kestiren Durum): İki kuvvetle yürütülen tekne çatışma tehlikesi doğacak şekilde aykırı geçiyorsa, diğerini sancak tarafında bulunduran tekne yol verir ve mümkünse o teknenin önünden geçmekten kaçınır.
• Kural 16 (Yol Verecek Tekne): Yol vermekle yükümlü tekne, erken ve belirgin bir manevrayla uzak durmak için harekete geçer.
• Kural 17 (Yolunu Sürdüren Tekne): Yol verilecek tekne, rota ve hızını korur. Ancak diğer teknenin gerekeni yapmadığı anlaşılırsa, çatışmayı önlemek için kendi başına manevra yapabilir.
• Kural 18 (Tekneler Arası Sorumluluk): Genel öncelik sırasını belirler. Kuvvetle yürütülen tekne; kumandasından çıkmış, manevra yeteneği kısıtlı, balıkçılık yapan ve yelkenli teknelere yol verir.

Aşağıdaki tablo, "birbirini görebilen iki tekne" sorularını çözmenin pratik özetidir:

Bölüm III — Kısıtlı Görüşte Teknelerin Davranışı (Kural 19)

Kural 19, sis, yağış, duman gibi nedenlerle birbirini göremeyen teknelere uygulanır. Bu durumda Bölüm II'nin "yol veren/yolunu sürdüren" ayrımı geçerli değildir; her tekne emniyetli hızla seyreder. Yalnızca radarla saptanan bir tekne için zamanında manevra yapılır; mümkün olduğunca kemerinin ilerisindeki bir tekneye iskeleye ve kemerine yakın ya da kıçına düşen bir tekneye doğru rota değiştirmekten kaçınılır. Yakında çatışma sinyali işitilirse, hız asgariye indirilir, gerekirse yol tümüyle kesilir.

---

Kısım C — Fenerler ve Şekiller (Kural 20-31)

Bu kısım, teknelerin gün batımından gün doğumuna kadar göstereceği seyir fenerlerini ve gündüz göstereceği şekilleri düzenler. Sınavda fener kombinasyonundan teknenin türünü/durumunu tahmin etme soruları çıkar.

Temel fenerler ve renkleri:

Özel durum fenerleri Kural 27-30'da ayrıntılanır: kumandasından çıkmış tekne iki kırmızı (düşey dizili), manevra yeteneği kısıtlı tekne kırmızı-beyaz-kırmızı, su çekimi nedeniyle kısıtlı tekne üç kırmızı gösterir. Gündüz karşılıkları küre, baklava ve silindir gibi şekillerdir.

---

Kısım D — Ses ve Işık İşaretleri (Kural 32-37)

Bu kısım, teknelerin düdük ve kampana ile verdiği işaretleri tanımlar. Manevra ve uyarı işaretleri (Kural 34) ile kısıtlı görüşte verilen işaretler (Kural 35) en çok sorulan başlıklardır.

Bu işaretler hem gündüz hem gece geçerlidir; dar kanal dönemeçlerinde görüş engelliyse bir uzun düdükle (Kural 34(e)) yaklaşım haber verilir. Telsiz haberleşmesiyle ilgili tamamlayıcı bilgi için kısa mesafe telsiz operatörü rehberine bakabilirsiniz.

---

Kısım E ve F — Muafiyetler ve Doğrulama (Kural 38-41)

• Kural 38 (Muafiyetler): Tüzüğün yürürlüğe girdiği tarihten önce yapılmış (veya yapımına başlanmış) gemilere, fener ve işaret düzenlemelerine uyum için tanınan geçiş sürelerini düzenler.
• Kural 39-41 (Uygunluğun Doğrulanması): 2016'da eklenen bu kurallar; bayrak devletinin Tüzük hükümlerine uygunluğu denetlemesini ve doğrulamasını düzenler.

---

Sınav Adayları İçin Çalışma Stratejisi

Çatışmayı önleme kuralları ezberle değil, bol soru çözerek pekişir. Önerilen sıralama:

1. Önce Kısım B Bölüm II'yi (Kural 11-18) sağlamlaştırın; "kim yol verir" sorularının çoğu buradan gelir.
2. Fener ve şekilleri renk-yay-anlam üçlüsüyle ezberleyin; tablo üzerinde tekrar yapın.
3. Ses işaretlerini kısa-uzun düdük mantığıyla çalışın.
4. Kural numaralarını ezberlemek yerine durum-manevra eşleşmesini otomatikleştirin.

COLREG kurallarını sorularla pekiştirmek isterseniz vardiya zabiti nasıl olunur rehberindeki konuları ve sınav formatına uygun özgün çalışma sorularını birlikte kullanabilirsiniz. Denizcilik terimlerinde eksiğiniz varsa denizcilik terimleri sözlüğüne bakın.