Makine Zabiti Nasıl Olunur? Eğitim, Sınav ve Yükselme Yolu

Makine Zabiti Nedir ve Ne İş Yapar?

Makine zabiti, geminin makine dairesinde vardiya tutan ve ana makine ile yardımcı sistemlerin çalıştırılmasından, bakımından sorumlu olan yetkilendirilmiş denizcilik personelidir. Türkiye'de bu unvan, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından 29 Ağustos 2024 tarihinde yürürlüğe giren Gemiadamları ve Kılavuz Kaptanlar Yönetmeliği (GKKY) çerçevesinde düzenlenmektedir.

Makine zabiti; ana makine, yardımcı makineler, elektrik sistemleri ve gemi pompalarını izler, arıza tespiti ve onarımında sorumluluk alır. Üst yönetimle koordineli çalışarak geminin teknik güvenliğini sağlar.

Makine Zabiti Olmanın Eğitim Yolları

GKKY MADDE 19 uyarınca makine zabiti yeterliği almak için aşağıdaki yollardan biri izlenir:

a) Ön lisans veya lisans yolu STCW Sözleşmesi A-III/1 kısmıyla uyumlu müfredata sahip, İdare tarafından yetkilendirilmiş bir denizcilik bölümünden (ör. Gemi Makineleri İşletme ön lisansı veya Gemi Makineleri İşletme Mühendisliği lisansı) mezun olmak. Ardından toplam 12 aylık onaylı eğitim programını tamamlamak gerekir: en az 6 ayı liman seferi dışında çalışan gemilerde deniz eğitimi, en çok 6 ayı yetkilendirilmiş eğitim kurumu atölye tesislerinde.

b) Kurs yolu En az lise (ortaöğretim) mezunu olmak koşuluyla, A-III/1 müfredatını uygulayan ve İdare tarafından yetkilendirilmiş dört yarıyıl süreli kurslardan mezun olmak. Ardından aynı 12 aylık program (6 ay gemi + 6 ay atölye).

c) Sınırlı başmakinist yoluyla geçiş Sınırlı başmakinist yeterliği ile en az 24 ay makine sınıfı deniz hizmeti yaptıktan sonra A-III/1 müfredat eğitimini yetkili kurumda tamamlamak.

ç) Askeri kökenli yol Deniz Kuvvetleri veya Sahil Güvenlik Komutanlığında en az 5 yıl makine deniz hizmetini tamamlayıp ayrılan çark/motor branşındaki astsubaylar, belirli fark dersleri şartlarıyla makine zabiti yeterliği alabilir.

Her yolda ortak zorunluluklar şunlardır: Eğitim ve Sınav Yönergesi'nde belirtilen İngilizce puan şartını sağlamak ve GASM sınavında başarılı olmak.

Sınırlı Makine Zabiti ile Makine Zabiti Farkı

Bu iki yeterlik birbirinin devamı değil, farklı yetki kapsamına sahip unvanlardır.

Sınırlı makine zabiti, dar yetki alanı ve daha düşük eğitim tabanıyla giriş basamağına karşılık gelir. Makine zabiti ise STCW A-III/1 düzeyi, daha geniş yetki ve daha yüksek eğitim şartı gerektiren resmi bir yeterlik sınıfıdır.

Geçiş köprüsü: Sınırlı başmakinist yeterliği ve 24 ay makine sınıfı deniz hizmeti ile makine zabitliğine geçiş mümkündür (MADDE 19/1-c).

İki Paralel Kariyer Kolu

Makine sınıfında iki ayrı kariyer kolu bulunur; bunlar birbiriyle sıkça karıştırılır.

Kol 1 — Makine Zabiti → İkinci Makinist → Başmakinist Ön lisans veya yetkili kurs tabanlı bu kol, kıyısal ve sınırlı sefer bölgelerinde ilerler. Çalışma kapsamı genellikle 3000 kW'nin altındaki gemilerle sınırlıdır. STCW A-III/1 ve A-III/3 kuralları geçerlidir.

Kol 2 — Uzakyol Vardiya Mühendisi → Uzakyol İkinci Mühendisi → Uzakyol Başmühendisi Gemi Makineleri İşletme Mühendisliği lisansına (veya ilgili mühendislik dallarına) dayanan bu kol, sınırsız güç ve sefer bölgesi kapsamında uluslararası büyük tonajlı gemilerde kariyer sunar. STCW A-III/1 ve A-III/2 kuralları geçerlidir.

İki kol arasında köprüler mevcuttur: MADDE 21/2 uyarınca uzakyol ikinci mühendisi olanlar ek sınavla başmakinist ek yeterliği alabilir; başmakinist olanlar ise uzakyol ikinci mühendisine geçiş yapabilir (MADDE 23).

GASM Sınavı ve İngilizce Şartı

Makine zabiti yeterliği için ilgili gemiadamı sınavı koşullarını karşılamanız gerekir. Ders kapsamı ve başarı barajları için güncel Eğitim ve Sınav Yönergesi'ni ve UAB duyurularını kontrol edin.

Sınav kapsamında genel olarak gemi makineleri, yardımcı makineler, gemi elektriği gibi A-III/1 müfredatına ait konular yer alır; resmi ders listesi Eğitim ve Sınav Yönergesi'nde tanımlıdır.

Tablo-7 derslerini konu ve yanlış analiziyle eşleştirmek için makine zabiti sınav dersleri rehberini kullanabilirsiniz.

İngilizce puan şartı güncel Eğitim ve Sınav Yönergesi'nde (17.06.2025 değişikliği) makine zabiti için 40 puan olarak belirlenmiştir; ön lisans İngilizce hazırlık programını bitirenler muaftır. Tüm yeterliklerin barajları için GASM Sınavı Geçme Notu rehberine bakın.

Belge Başvurusu: GİBS ve e-Devlet

Sınav sonrası yeterlik belgesi başvurusu Gemi İnsanları Bilgi Sistemi (GİBS) üzerinden yapılır:

1. e-Devlet üzerinden GİBS'e giriş yapın → sol menüden "CÜZDANLARIM" seçeneğine tıklayın.
2. Sağ üstten "İLK BAŞVURU" → "İlk Yeterlik" seçin.
3. Başvuracağınız Liman Başkanlığını seçin.
4. Vesikalık fotoğraf ve imza örneğini sisteme yükleyin.
5. Nüfus Müdürlüğünden alınan Parmak İzi Kayıt Belgesini yükleyin.
6. Kontrol aşamaları tamamlandıktan sonra sistem otomatik olarak ödeme kodu üretir; ödeme yapılınca işlem teyit edilir.
7. Yeterlik kütüğe işlenir; doğrulama: gemiadami.uab.gov.tr/verification
8. Cüzdan, Sefaköy/Küçükçekmece İstanbul'daki Gemiadamları Cüzdan Basım Merkezi'nden gönderilir.

Belge ücreti/harcı yıllık değiştiğinden güncel miktarı başvuru sırasında sistemden öğrenin; bu rehberde rakam belirtilmemektedir.

Yükselme Zinciri: Makine Zabitinden Başmakiniste

Makine zabitliği, kıyısal makine kariyerinin başlangıcıdır. Yükselme basamakları şöyle sıralanır:

Makine Zabiti → İkinci Makinist (MADDE 20)

Makine zabiti yeterliği ile 750 kW ve üstü ana makine gücünde çalışan gemilerde en az 36 ay zabitlik yapmak gerekir. Ardından STCW A-III/3 müfredatını yetkili kurumda tamamlamak, İngilizce şartını sağlamak ve sınavı geçmek zorunludur.

İkinci makinist yeterliği kapsamı: toplam gücü 3000 kW'den küçük ana makine ile yürütülen gemilerde ikinci makinistlik.

İkinci Makinist → Başmakinist (MADDE 21)

İkinci makinist yeterliği ile 750 kW ve üstü gemilerde en az 36 ay ikinci makinistlik yapmak gerekir. İngilizce şartı ve sınav yine zorunludur.

Başmakinist yeterliği kapsamı: toplam gücü 3000 kW'den küçük ana makine ile yürütülen gemilerde başmakinistlik.

Özetle: makine zabiti olduktan sonra başmakinist unvanına ulaşmak için iki kez 36 aylık deniz hizmeti ve her aşamada sınav gerekmektedir.

Zorunlu STCW Temel Eğitimleri

Yeterlik başvurusunda ilk kez belge alanların aşağıdaki temel STCW sertifikalarına sahip olması zorunludur (UAB SSS):

• Denizde kişisel can kurtarma teknikleri eğitimi
• Temel ilk yardım eğitimi
• Yangın önleme ve yangınla mücadele eğitimi
• Personel güvenliği ve sosyal sorumluluk eğitimi

Makine sınıfı için müfredat içinde yer alan ERM (Engine Room Resource Management) eğitimi de önemlidir. ECDIS, RADAR gibi bazı eğitimler artık ayrı STCW sertifikası olarak düzenlenmemekte; müfredat kapsamında alınmaktadır.

Sağlık Raporu Zorunluluğu

Gemiadamı olabilmek için geçerli bir Gemiadamı Sağlık Yoklama Belgesi zorunludur. Bu belge, Hudut ve Sahiller Sağlık Genel Müdürlüğü tarafından yetkilendirilmiş sağlık kuruluşlarından alınır. Sınav, belge başvurusu ve gemiye yazılma aşamalarının tamamında geçerli raporun aranacağını unutmayın.